Rig Veda‎ > ‎Mandal 10‎ > ‎Sukta 001‎ > ‎

Mantra Rig 10.001.006

MANTRA NUMBER:

Mantra 6 of Sukta 1 of Mandal 10 of Rig Veda

Mantra 6 of Varga 29 of Adhyaya 5 of Ashtak 7 of Rig Veda

Mantra 6 of Anuvaak 1 of Mandal 10 of Rig Veda

 

 

MANTRA DEFINITIONS:

ऋषि:   (Rishi) :- त्रितः

देवता (Devataa) :- अग्निः

छन्द: (Chhand) :- पादनिचृत्त्रिष्टुप्

स्वर: (Swar) :- धैवतः

 

 

THE MANTRA

 

The Mantra with meters (Sanskrit)

तु वस्त्रा॒ण्यध॒ पेश॑नानि॒ वसा॑नो अ॒ग्निर्नाभा॑ पृथि॒व्याः अ॒रु॒षो जा॒तः प॒द इळा॑याः पु॒रोहि॑तो राजन्यक्षी॒ह दे॒वान्

 

The Mantra without meters (Sanskrit)

तु वस्त्राण्यध पेशनानि वसानो अग्निर्नाभा पृथिव्याः अरुषो जातः पद इळायाः पुरोहितो राजन्यक्षीह देवान्

 

The Mantra's transliteration in English

sa tu vastrāy adha peśanāni vasāno agnir nābhā pthivyā | aruo jāta pada iāyā purohito rājan yakīha devān ||

 

The Pada Paath (Sanskrit)

सः तु वस्त्रा॑णि अध॑ पेश॑नानि वसा॑नः अ॒ग्निः नाभा॑ पृ॒थि॒व्याः अ॒रु॒षः जा॒तः प॒दे इळा॑याः पु॒रःऽहि॑तः रा॒ज॒न् य॒क्षि॒ इ॒ह दे॒वान्

 

The Pada Paath - transliteration

sa | tu | vastrāi | adha | peśanāni | vasāna | agni | nābhā | pthivyā | arua | jāta | pade | iāyā | pura-hita | rājan | yaki | iha | devān ||



ब्रह्म मुनि जी Brahma Muni ji


१०।००१।०६

मन्त्रविषयः

 

 

अन्वयार्थः

(अध) अथापि (सः-तु-अग्निः) एव बृहन्-अग्निः सूर्यः (पृथिव्याः-नाभा) अन्तरिक्षस्य मध्येपृथिवी-अन्तरिक्षनाम” [निघ० १।३] “सुपां सुलुक् पूर्वसवर्णाच्छे [अष्टा० ७।१।३९] आकारादेशःमध्यं वै नाभिः [श० १।१।२।२] (इळायाः पदे जातः-अरुषः) वृष्ट्याः पदे मेघेवृष्टिर्वा इळा” [तै०सं० १।७।२।५] विद्युद्रूपेण जातो रोचमानः सन् (पेशनानि वस्त्राणि वसानः) हिरण्यानि सुवर्णरूपाणिपेशः-हिरण्यनाम” [निघ० १।२] वस्त्राणि-वस्त्राणीव तरङ्गात्मकानि शाटीसदृशानि तिरश्चीनि परिदधानः (पुरः-हितः) साक्षात् खल्वाकाशे धृतः सन् (राजन्) त्वं वर्षाकामनायाः स्वामिन् ! (इह देवान् यक्षि) अस्मिन्मेघमण्डले वायुप्रभृतीन् देवान् स्वस्मिन् योजय वृष्टिनिपातनाय ॥६॥

(अध) और फिर (सः-तु-अग्निः) वह ही महान् अग्नि (पृथिव्याः-नाभा) अन्तरिक्ष के मध्य में (इळायाः पदे जातः-अरुषः) वृष्टि के प्राप्ति स्थान मेघ में विद्युद्रूप से प्रकट-रोचमान हुआ (पेशनानि वस्त्राणि वसानः) सुवर्णरूप-सुनहरी वस्त्रसदृश तिरछी साड़ी समान चमचमाती तरङ्ग को पहिनता हुआ (पुरः-हितः) सन्मुख-साक्षात् आकाश में रखा हुआ (राजन्) वर्षा की कामना का स्वामी तू (इह देवान् यक्षियहाँ मेघमण्डल में वायु आदि देवों को अपने में संयुक्त कर ॥६॥

भावार्थः

 

महान् अग्नि सूर्य आकाश में वर्षा के स्थान मेघ में विद्युद्रूप से प्रकट हो, चमचमाती तिरछी तरङ्गरूप साड़ी वस्त्र पहिना हुआ सा, वायु आदि देवों के सहयोग से वृष्टि का निमित्त बनता है। विद्यासूर्य विद्वान् विद्यालङ्कृत हुआ विद्या-स्थान में बैठकर प्रवचनामृत की वृष्टि करे ॥६॥





Comments