Rig Veda‎ > ‎Mandal 01‎ > ‎sukta 073‎ > ‎

Mantra Rig 01.073.006

MANTRA NUMBER:

Mantra 6 of Sukta 73 of Mandal 1 of Rig Veda

Mantra 1 of Varga 20 of Adhyaya 5 of Ashtak 1 of Rig Veda

Mantra 87 of Anuvaak 12 of Mandal 1 of Rig Veda

 

 

MANTRA DEFINITIONS:

ऋषि:   (Rishi) :- पराशरः शाक्तः

देवता (Devataa) :- अग्निः

छन्द: (Chhand) :- निचृत्त्रिष्टुप्

स्वर: (Swar) :- धैवतः

 

 

THE MANTRA

 

The Mantra with meters (Sanskrit)

ऋ॒तस्य॒ हि धे॒नवो॑ वावशा॒नाः स्मदू॑ध्नीः पी॒पय॑न्त॒ द्युभ॑क्ताः प॒रा॒वत॑: सुम॒तिं भिक्ष॑माणा॒ वि सिन्ध॑वः स॒मया॑ सस्रु॒रद्रि॑म्

 

The Mantra without meters (Sanskrit)

ऋतस्य हि धेनवो वावशानाः स्मदूध्नीः पीपयन्त द्युभक्ताः परावतः सुमतिं भिक्षमाणा वि सिन्धवः समया सस्रुरद्रिम्

 

The Mantra's transliteration in English

tasya hi dhenavo vāvaśānā smadūdhnī pīpayanta dyubhaktā | parāvata sumatim bhikamāā vi sindhava samayā sasrur adrim 

 

The Pada Paath (Sanskrit)

ऋ॒तस्य॑ हि धे॒नवः॑ वा॒व॒शा॒नाः स्मत्ऽऊ॑ध्नीः पी॒पय॑न्त द्युऽभ॑क्ताः प॒रा॒ऽवतः॑ सु॒ऽम॒तिम् भिक्ष॑माणाः वि सिन्ध॑वः स॒मया॑ स॒स्रुः॒ अद्रि॑म्

 

The Pada Paath - transliteration

tasya | hi | dhenava | vāvaśānā | smat-ūdhnī | pīpayanta | dyu-bhaktā | parāvata | su-matim | bhikamāā | vi | sindhava | samayā | sasru | adrim 


महर्षि दयानन्द सरस्वती  Maharshi Dayaananda Saraswati

०१।०७३।०६

मन्त्रविषयः-

अथ विद्वद्गुणा उपदिश्यन्ते।

अब विद्वान् के गुणों का उपदेश अगले मन्त्र में किया है।

 

पदार्थः-

(ऋतस्य) मेघोत्पन्नजलस्येव सत्यस्य (हि) खलु (धेनवः) गावः (वावशानाः) अत्यन्तं कामयमानाः (स्मदूध्नीः) बहुदुग्धप्रापिकाः। अत्र स्मदुपपदादूधसोऽनङ्। (पीपयन्त) पाययन्ति (द्युभक्ताः) सूर्यादिप्रकाशेन संभागं प्राप्ताः (परावतः) दूरदेशात् (सुमतिम्) शोभनं विज्ञानम् (भिक्षमाणाः) याचमानाः (वि) विशेषे (सिन्धवः) नद्यः (समया) सामीप्ये (सस्रुः) स्रवन्ति (अद्रिम्) मेघम् ॥६॥

हे मनुष्यो ! तुम लोग जैसे (वावशानाः) अत्यन्त शोभायमान (स्मदूध्नीः) बहुत दूध देनेवाली (धेनवः) गायें (पीपयन्त) दूध आदि से बढ़ाती है जैसे (द्युभक्ताः) प्रकाश से भिन्न-भिन्न किरणें (परावतः) दूरदेश से (अद्रिम्) मेघ को (समया) समय पर वर्षाते हैं, (सिन्धवः) नदियां (सस्रुः) बहती है वैसे तुम (सुमतिम्) उत्तम विज्ञान को (भिक्षमाणाः) जिज्ञासा से (वि) विशेष जानकर अन्य मनुष्य के लिये विद्या और सुशिक्षापूर्वक (ऋतस्य हि) मेघ से उत्पन्न हुए जल के समान सत्य ही की वर्षा करो ॥६॥

 

अन्वयः-

हे मनुष्या यथा वावशानाः स्मदूध्नीर्धेनवः पीपयन्त यथा द्युभक्ताः किरणाः परावतोऽद्रिं मेघं समया वर्षयन्ति सिन्धवो नद्यश्च सस्रु स्तथा यूयं सुमतिं भिक्षमाणाः विजानीतान्येभ्य ऋतस्य हि वर्षयत ॥६॥

 

 

भावार्थः-

अत्र वाचकलुप्तोपमालङ्कारः। यथा यज्ञेन संशोधितं जलं शक्तिकारकं भूत्वा विज्ञानजनकं भवति तथैव हि धार्मिका विद्वांसो भवेयुः ॥६॥ 

इस मन्त्र में वाचकलुप्तोपमालङ्कार है। जैसे यज्ञ से सम्यक् प्रकार शोधा हुआ जल शक्ति को बढ़ानेवाला होकर विज्ञान को बढ़ाता है वैसे ही धर्मात्मा विद्वान् हों ॥६॥ 

Comments